سفرنامه و بوم

سفر به جزیره سحرانگیز ماداگاسکار

نویسنده: ماندانا يزدان‌شناس (ارتباط با نویسنده)

از دیرباز، طبیعت خیال‌انگیز و بی‌همتای جزیره ماداگاسکار زبا‌نزد بوده‌است. اگر در قرن گذشته سفر به نقطه‌ای دوردست و ناشناخته مثل این جزیره برای بسیاری از مردمان، رؤیایی و دشوار می‌بود، به‌ جرئت می‌توان گفت چند سالی است نه تنها سیاحان و ماجراجویان، بلکه بسیاری از افراد عادی به‌ راحتی قادر به سفر به این جزیره‌اند. ماداگاسکار به لطف سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی و همت مردمانش، این روزها به‌ جد می‌کوشد از راه توسعه گردشگری، این سرزمین اعجاب‌انگیز را به سایر ملل بشناساند و اقتصادش را پس از گذشت نیم قرن از استقلال، کم‌کم شکوفا کند. توسعه حمل‌و‌نقل هوایی، آبی و زمینی، احداث اقامتگاه‌های متنوع در سواحل یا در شهرهای کوچک نزدیک به نقاط دیدنی، توسعه هتل‌های قدیمی، احیای اماکن عمومی متروک و تغییر کاربری آنها به مراکز توریستی، به‌کارگیری معماری بومی جزیره در طراحی، گاهی در تلفیق با طبیعت گیاهی کمیاب و ایجاد انواع مکان‌های گردشگرپذیر … هریک به نوبه خود تأثیر شایسته‌ای بر این روند داشته‌اند. طبیعت‌گردان ایرانی که یکی دوسالی است به‌ صورت گروهی و در قالب گردشگران رسمی این سرزمین اقدام به سفر می‌کنند، به‌روشنی و به نقل از ساکنان جزیره جزو نادر ملت‌های خاورمیانه‌اند که به کشف نادیده‌های این نقطه دنیا اشتیاق می‌ورزند.

در حال حاضر برای سفر به بسیاری از کشورهای آفریقایی از ایران، ناگزیر به طی مسیری طولانی و چندپاره‌ایم. از میان سه یا چهار امکان، مسیر انتخابی گروه شانزده نفری ما، تهران- استانبول– جزیره موریس– آنتاناناریوو (پایتخت) است؛ با احتساب توقف‌ها اندکی کمتر از یک شبانه روز. چنانچه پیش‌بینی می‌شود بیشتر مسافران از مبدأ استانبول، ملت‌های فرانکوفون ساکن جزایر مستعمراتی فرانسه در اطراف ماداگاسکار یا در این فصل سال (تیرماه) عمدتاً گردشگران این جزایرند. خاک سرخ و زمین تپه‌ماهور جزیره از فراز آسمان در لحظات فرود هواپیما خودنمایی می‌کند. وسعت این خاک، یک‌سوم وسعت ایران است؛ در حالی‌که چهارمین (به قولی پنجمین) جزیره بزرگ دنیا رقم خورده‌است. ویزا برای ورود به خاک جزیره در فرودگاه صادر می‌شود که سابقاً رایگان بوده و در ماه‌های اخیر۲۷ دلار به ازای آن دریافت می‌شود. در فرودگاه، یک راهنمای محلی که به چند زبان کارآمد صحبت می‌کند و با راهنمای گروه ما از سفرهای گذشته آشناست، به گروه می‌پیوندد و تا پایان سفر همراه است. او ژان کلود نام دارد و همسفران او را به اختصار JC می‌نامند.

جزیره ماداگاسکار بخش جداشده از قاره آفریقا و شبه‌جزیره هند از ده‌ها میلیون سال قبل است و از این‌رو طبیعت بخش‌هایی از آن ویژگی‌های منحصر به خود را دارد.  این کشور از طریق کانال موزامبیک با کشور موزامبیک همجوار است. از آنجا که مقصدمان در نیمکره جنوبی و با فاصله قابل‌توجه از استواست، زمستان جزیره را می‌بینیم و جالب‌تر، ساکنان پایتخت را در جامه‌های ضخیم با شال و کلاه؛ هرچند برای گروه ما هوا کاملاً بهاری است.  یک‌دهم از جمعیت ۲۳‌میلیونی کشور، در پایتخت -بزرگ‌ترین شهر- ساکن‌اند. نخستین روز سفر در هتل Le Louvre یکی از بهترین هتل‌های ‌”تانا ‌” یا همان آنتاناناریوو، به لختی استراحت و سپس صرف شام در رستورانی در همان نزدیکی می‌گذرد. صبح روز بعد برنامه فقط تاناگردی است. از پله‌های مقابل هتل پایین می‌رویم و از میان بازار می‌گذریم که بیشتر بخش‌های سربسته آن به‌خاطر مصادف‌شدن با یکشنبه تعطیل است. به‌ قصد بازدید از یک مجموعه تاریخی روی تپه مسیر شیب‌داری را طی می‌کنیم که طرفین آن یکی از محلات نسبتاً مرفه‌نشین شهر شکل گرفته‌است. خودروهای مدل بالا و ظاهر و منش ساکنان محله، بزرگ‌ترین نشانه‌های تراز اجتماعی ساکنان محله‌اند. در طول مسیر از نقاطی عبور می‌کنیم که می‌توان از آنجا کل شهر را یکجا نظاره کرد؛ بافت یکدست و چشم‌نوازی که حول یک دریاچه کوچک روی تپه شکل گرفته و در مرکز بافت، معدود ساختمان‌های بلند و مدرنی که کاربری‌های دولتی دارند و از سال‌ها قبل استقرار یافته‌اند. گفتنی است به‌ منظور پیشنهاد ثبت شهر آنتاناناریوو در فهرست میراث جهانی، در ابتدای سال ۲۰۱۶م، پرونده‌ای به یونسکو ارائه شد که بیشتر بر پایه نحوه شکل‌گیری شهر، وضعیت و عوارض جغرافیایی آن، ترکیب اجتماعی و معماری تلفیقی آن در طول تاریخ پرفراز و نشیب‌اش و شاید مهم‌تر از همه از دیدگاه زیبایی‌شناسانه تدارک دیده شده‌است.

‌”قصر ملکه‌” (Manjakamiadana) روی تپه که نماد هویت مردم ماداگاسکار و مقاومت در برابر استعمار است، پس از آتش‌سوزی عمدی در سال ۱۹۹۵م تقریباً به مخروبه‌ای تبدیل می‌شود. حدود ده سال بعد از آتش‌سوزی، بازسازی این مجموعه تاریخی را فرانسوی‌ها آغاز می‌کنند، در حالی که مخارج آن از سوی کشور ماداگاسکار و بخشی هم توسط بنیاد آقاخان و یک شرکت فرانسوی تأمین شده‌است. اصل این قصر در سال ۱۸۳۹م با سازه چوبی بر نوک تپه آنالامانگا توسط یک فرانسوی بنا می‌شود و سی سال بعد توسط یک معمار انگلیسی از سنگ بازسازی می‌شود. هفت بنای دیگر در همین سال‌ها به مجموعه اضافه می‌شوند از جمله: یک ردیف هفت‌تایی آرامگاه برای پادشاهان حکومت Imerina، دو اقامتگاه چوبی و خانه‌ای برای یکی از ملکه‌ها و مهم‌تر از همه کلیسایی که در ۱۸۸۰م افتتاح می‌شود. آیین رسمی استقلال ماداگاسکار در ژوئن ۱۹۶۰م در همین کلیسا برگزار می‌شود.

تاریخ سیاسی کشور ماداگاسکار از اواخر قرن نوزدهم اهمیت می‌یابد. تا سال ۱۸۸۳م، پادشاهی ماداگاسکار اداره آن را در اختیار داشته‌است. در این سال، فرانسه با حضور نظامی، مداخله در این کشور را آغاز می‌کند و از آن پس اداره مملکت در چارچوب تحت‌الحمایگی فرانسه – اما کمرنگ – ادامه می‌یابد تا سال ۱۸۹۵م که فرانسه با لشکرکشی دوم خود اقدام به استعمار این کشور می‌کند و رسماً در ۱۸۹۷م آن را جزو مستعمرات خود رقم می‌زند. نخستین دولت خودمختار مالاگاسی در ۱۹۵۸م موجودیت خود را ابراز می‌کند و در ۱۹۶۰م جمهوری ماداگاسکار به عنوان یکی از نخستین سرزمین‌های حوزه اقیانوس هند رسماً اعلام استقلال می‌کند. ۷۵ درصد مردم این کشور پیرو دین مسیحیت‌اند (پروتستان و کاتولیک) و سایر مردمان هنوز به ادیان سنتی خود پایبندند. کمتر از یک درصد را به واسطه حضور تاجران سومالیایی یا مهاجرت اعراب و هندوپاکستانی‌ها مسلمانان تشکیل می‌دهند. گفتنی است در سال‌های اخیر دولت ایران و پاکستان به تبلیغ اسلام در نقاطی از جزیره همت ورزیده‌اند.

چنانچه اشاره شد، مجموعه تاریخی قصر ملکه جزو جاذبه‌های گردشگری مهم پایتخت است؛ پس همانطور که انتظار می‌رود پیرامون آن زنان و کودکان آثاری از صنایع‌دستی خود را عرضه می‌کنند و با سماجت مسافتی را با گردشگران طی می‌کنند تا با قیمت‌های گزاف، محصولاتی را که در اختیار دارند به فروش برسانند: کارهای چوبی، حصیری، سازهای زهی از جنس بامبو و گلدوزی‌های رنگارنگ با موضوعات نمادین جزیره.

در بازگشت، از کنار دریاچه مرکز شهر می‌گذریم و منظره شست‌وشوی رخت توسط بعضی ساکنان شهر در آبراهه‌های منشعب از دریاچه را شاهدیم. برای رسیدن به رستوران از پیش تعیین‌شده، تاکسی سواری را در این سفر برای نخستین بار تجربه می‌کنیم؛ خودروهای قدیمی رنو ۴ و سیتروین کرم رنگ، به نوبه خود جزو جاذبه‌های توریستی شهر هستند. مقصد، ایستگاه راه‌آهن قدیمی شهر است که در ۱۹۰۹م ساخته شده و معماری صنعتی آن ملهم از معماری بیشتر ایستگاه‌های راه‌آهن فرانسه در آن زمان است. بنا پس از متروک‌شدن در دو سه دهه اخیر، نهایتاً در ۲۰۰۸م، به مجموعه تجاری-فرهنگی تغییر می‌یابد. فضاهای مهمی در خور گردشگران در آن تعبیه شده که بوتیک‌های لوکس، آژانس مسافرتی، دفتر ارائه خدمات تور، کافه و رستوران سربسته و آزاد با نام Cafe de la Gare در وسعت نسبتاً زیاد از آن جمله‌اند. نمایشگاه و سالن کنسرت، بخش‌های دیگری از این مجموعه‌اند. موقعیت شهری مطلوبی که زمان احداث برای عمارت زیبای ایستگاه برگزیده می‌شود، امروز هم به توفیق آن در جذب مراجعان کمک می‌کند؛ درست در منتهاالیه شمالی یکی از خیابان‌های مهم مرکز شهر به نام ‌”استقلال‌” و کاملاً مناسب قرارهای دیدار هنری و فرهنگی است. سابقه احداث راه‌آهن در جزیره ماداگاسکار به پیش از احداث آن در ایران می‌رسد؛ ۱۹۰۱م. چند خط محدود بین شهرهای مهم کشیده می‌شود و پس از استقلال کشور، به دلیل محدودیت بودجه، امکان تجهیز و نوسازی تقلیل می‌یابد، چنانکه دیگر از آن بهره برداری جدی نمی‌شود. در حال حاضر با کمک شرکت‌های فرانسوی، معدودی قطارهای کوچک توریستی با امکانات رفاهی بین بعضی از شهرهای بزرگ راه‌اندازی شده که وصف آنها تمایل به تجربه‌کردنشان را برمی‌انگیزد… ادامه در بوم_۷_۸