قاب و بوم

بافت دولت‌خانه صفوی اصفهان

نویسنده: محمدمهدي کلانتري (ارتباط با نویسنده)

مقر حکومتی یا دولت‌خانه شهر اصفهان در عصر صفویه در حد فاصل ضلع غربی میدان نقش جهان تا خیابان چهارباغ قرار داشته و شامل کاخ‌ها، عمارت‌ها، تالارها و باغ‌های بسیار باشکوهی بوده‌است.

متأسفانه بسیاری از این بناها و باغ‌ها در گذر زمان و به خصوص در دوره قاجار به دستور مسعود میرزا ملقب به ظل‌السطان، پسر ناصرالدین شاه قاجار، نابود شده‌اند و امروزه تنها تعدادی از آنها به صورت پراکنده در این بافت حفظ شده‌است.

آثار حفظ‌شده از زمان صفویه در این بافت ارزشمند عبارت‌اند از:

  • کاخ عالی قاپو و مجموعه میدان نقش جهان؛
  • کاخ و باغ چهلستون؛
  • کاخ هشت بهشت و باغ بلبل؛
  • تالار اشرف (بخشی از استانداری اصفهان)؛
  • تالار تیموری (موزه تاریخ طبیعی) متعلق به قبل از دوره صفوی؛
  • عمارت جبه‌خانه (موزه هنرهای معاصر)؛
  • عمارت رکیب‌خانه (موزه هنرهای تزئینی)؛
  • عمارت توحیدخانه (دانشگاه هنر).

تحقیقات کلاوس هردگ در کتاب “ساختار شکل در معماری ایران و ترکستان” برای مقایسه بافت دولت‌خانه در عصر صفوی و حال حاضر بسیار مفید است (تصاویر۱و۲).

البته تغییرات این بافت تاریخی تنها مختص زمان قاجار نیست، بلکه در دوره‌های بعدی نیز تخریب‌های گسترده‌ای صورت گرفته است، نظیر:

  • شکافتن بافت با احداث خیابان استانداری در دوره پهلوی اول؛
  • تخریب آثار به جای‌مانده از کاخ چهارباغ و باغ خلوت با احداث ساختمان استانداری؛
  • تخریب حمام خسرو آقا با احداث خیابان حکیم؛
  • تخریب کاروانسرای صفوی حدید و مخدوش‌کردن منظر بافت دولت‌خانه صفوی با احداث مجموعه اداری تجاری “ارگ جهان نما”.

تغییراتی که تاکنون بررسی شد مختص بناها و فضاهای شاخص شهری بود که در درجه اول اهمیت قرار دارد، اما آنچه کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد و به چشم می‌آید ـ هر چند اهمیت بسیار بالایی دارد ـ خانه‌های تاریخی این بافت تاریخی است. متأسفانه باید گفت که امروزه در این بافت تنها موارد اندکی خانه تاریخی باقی مانده و اکثر بافت مسکونی آن تبدیل به خانه‌های نوساز و بدون هویت شده‌است.

برای نشان‌دادن تغییرات بافت مسکونی دولت‌خانه صفوی در قرن اخیر، دو عکس با نمای یکسان ولی فاصله زمانی متفاوت را با هم مقایسه می‌کنیم.

موقعیت عکاس در این عکس‌ها از فراز مناره شرقی ایوان جنوبی مسجد جامع عباسی به سمت بافت دولت‌خانه صفوی است (تصویر ۳).

عکس اول را مرحوم دکتر لطف‌الله هنرفر در سال ۱۳۳۶ش گرفته که این عکس در کتاب گنجینه آثار تاریخی اصفهان در سال ۱۳۴۶ش به چاپ رسیده‌است (تصویر۴) و عکس دوم را نگارنده پس از ۵۲ سال در سال ۱۳۸۸ش از همان نما به جهت شناسایی تغییرات بافت گرفته‌است (تصویر۵).

نتایجی که از مقایسه دو عکس مذکور حاصل می‌شود عبارت‌اند از:

  • تغییرات بافت تاریخی دولت‌خانه فقط مختص خیابان‌کشی‌ها و تخریب کاخ‌ها، باغ‌ها و بناهای شاخص آن نیست، بلکه تخریب خانه‌های تاریخی نیز در قرن اخیر، هویت این بافت تاریخی را مخدوش کرده‌است.
  • منظر این بافت تاریخی و یکنواختی و خط آسمان آن به واسطه احداث ساختمان ارگ جهان نما لکه‌دار شده‌است.