دریچه و بوم

معرفی واحد فرهنگ و مردم مرکز پژوهش و سنجش افکار صدا و سیما

نویسندگان:  فاطمه عظيمي فرد، علي آني زاده ( ارتباط با نویسندگان )

تاريخچه واحد فرهنگ مردم

سیدابوالقاسم انجوی شیرازی طرح جامعی را در سال ۱۳۴۰ش به شورای نویسندگان رادیو ایران ارائه داد و از ۲۵ فروردین ۱۳۴۱ش اولین برنامه رادیویی هر پانزده روز نیم ساعت تهیه و پخش شد. در سالهای نخست، برنامه با نام “احساس و اندیشه”و پس از آن با نام “سفینه فرهنگ مردم”پخش میشد و به دلیل استقبال شنوندگان در سالهای بعد بر مدت برنامه افزوده شد تا آنجا که در سال ۱۳۵۷ش مدت برنامه به دو ساعت و نیم افزایش یافت. پس از انقلاب اسلامی تولید و پخش برنامه مدتی متوقف شد تا اینکه از اسفندماه ۱۳۵۸ش پخش آن از سر گرفته شد. حیات این برنامه علیرغم بازنشستهشدن استاد انجوی با همیاری همکاران ایشان تا سال ۱۳۶۱ش ادامه یافت و پس از چندی همکاران دیگری در رادیو ایران به تهیه و پخش مشابه آن برنامه اقدام کردند. با شکلگیری مرکز افکارسنجی، مرکز فرهنگ مردم به عنوان قدیمیترین واحد پژوهشی سازمان از تولید برنامه فاصله گرفت و ذیل آن مرکز با رویکرد پژوهشی، ضمن همت در گردآوری اسناد، گزارش های توصیفی و مواد صوتی و تصویری فولکلور، یافته های علمی خود را در قالب کتاب، گزارش پژوهشی و فصلنامه فرهنگ مردم ایران منتشر ساخت.

پس از انقلاب اسلامی واحد فرهنگ مردم با گسترش فعالیتها همچنان به تولید محتوا برای رادیو و تلویزیون ادامه دادهاست و در این زمینه علاوه بر پشتیبانی پژوهشی محتوایی و کارشناسی ده ها برنامه رادیویی و تلویزیونی، سه مجموعه مستند تلویزیونی به نامهای چاووش، رغائب و برکت با همکاری مستقیم پژوهشگران این واحد تولید شده است.

از نظر ساختار و تشکیلات، این واحد مشتمل بر قسمتهای گردآوری و سندشناسی، ارتباطات شامل ارتباط رسانهای و فرهنگیاران، پژوهش با محوریت فرهنگ عامه و زبان و رسانه و فصلنامه و سایت است.

از همکاران اولیه این واحد میتوان به سیداحمد وکیلیان، محمود ظریفیان، علیاکبر عبدالرشیدی و عبدالنبی سلامی اشاره کرد. مدیران این واحد نیز پس از مرحوم انجوی شیرازی به ترتیب، آقایان: خیری، مظاهری، دکتر خاشعی، رنجبر، دکتر لاله، دکتر حسنیفر و شعاع و خانم دکتر عظيمی فرد هستند.

بخش فرهنگ ياري

بهرهگیری از امکانات رادیو به منظور گردآوری فرهنگ عامه ایران با تلاشهای الول ساتن و فضلالله مهتدی (صبحی) آغاز شد، اما برنامهای که سیدابوالقاسم انجوی شیرازی در سال ۱۳۴۱ش به تهیه و پخش آن اقدام کرد از یک سو با اقبال عامه مردم بهویژه جوامع روستایی و عشایری روبهرو شد و از سوی دیگر با به کارگیری روشهای دقیق علمی و ثبت و ضبط دادهها، به حفظ و نگهداری میراث فرهنگی مردم منجر شد؛ به طوری که در سالهای پخش برنامه بیش از چهارهزار شنونده با نوشتن و ارسال آداب و رسوم زادگاه خود، روشهای ساده مردم نگاری و گزارش نویسی توصیفی فرهنگ عامه را آموختند و با اهدای اسناد خطی، اشیا ذیقیمت از زندگی عادی و خصوصی خود گنجینه فرهنگ مردم را بنیان نهادند. این همکاران مشتاق و افتخاری که بعدها فرهنگیار نام گرفتند علاوه بر گردآوری آئینی به عنوان مطلعان محلی و کارشناسان بومی در تولید برنامههای رادیویی و تلویزیونی با سازمان همکاری میکنند. در حال حاضر، قسمت فرهنگیاری یکی از بخشهای واحد فرهنگ مردم است که به آموزش مکاتبه ای، تلفنی و حضوری (در قالب کارگاههای آموزشی) فرهنگیاران جدید و تحصیل کرده میپردازد. علاقه مندان میتوانند به عنوان فرهنگیار افتخاری با مرکز پژوهش و سنجش افکار صداوسیما همکاری نمایند.

کتابخانه استاد انجوي شيرازي

با وقف خاص منزل سیدابوالقاسم انجوی شیرازی برای تداوم فعالیت های فرهنگ مردم، کتابخانه شخصی ایشان، با روش های نوین کتابداری ثبت و ردهبندی شد و در سال ۱۳۸۴ش با قریب به ۴ هزار جلد کتاب مورد بهره برداری قرار گرفت. پس از آن به منظور دستیابی به کتابخانه ای تخصصی در حوزه فولکلور و مردمشناسی هر ساله کتابهای جدیدی خریداری و به مجموعه افزوده شد. پس از مرمت بنای خانه فرهنگ مردم در سال ۱۳۹۵ش، قرائت خانه ای برای استفاده مراجعان در نظر گرفته شد و هماکنون در دو سطح عمومی و تخصصی پاسخگوی پژوهشگران، برنامهسازان و علاقه مندان است.

گنجينه اسناد خطي و عکس

بخش گنجینه اسناد شامل کتب خطی و صدها نسخه مبایعه نامه، مصالحه نامه، قباله نامه و طومارهای خطی و تعداد ۲۵۰۰ قطعه عکس آئینی است که همگی توسط فرهنگیاران اهدا شدهاست. با راه اندازی گنجینه اسناد به منظور تسهیل در ارائه خدمات به پژوهشگران تعدادی از اسناد خطی روانخوانی شد و عکسهای اهدایی نیز عمدتاً توسط افراد بومی مناطق و دریافت آئین ها گرفته شدهبود. ضمن آرشیو و طبقه ندی موضوعی، نسخه کیفی سازی شده دیجیتال از آنها با همکاری مرکز آرشیو سازمان تهیه و برای هر کدام شناسنامه ای با مشخصات ذیل برای عکسها تنظیم شد:

موضوع اصلی، موضوع فرعی، موضوع جنسی، مکان، زمان، اندازه، تعداد، نام عکاس، نام پژوهشگر، داشتن یا نداشتن نگاتیو، شماره عکس، شماره فیش (سند) مرتبط با عکس، نمایه، شماره شناسه، تاریخ تنظیم شناسه.

موزه فرهنگ مردم

موزه فرهنگ مردم به شیوه ای مردمی و بر پایه تحفه های فرهنگی فرهنگیاران و با ابتکار مرحوم سیدابوالقاسم انجوی شیرازی پایه گذاری شد.

اسناد انجوی در کتاب “گذری و نظری در فرهنگ مردم” که به نوعی سوادنامه گنجینه فرهنگ مردم است، ماهیت شکل گیری موزه را که برآمده از اعتماد و اعتقاد و خلوص نیت اهداکنندگان است چنین یادآور شده است: “در همان ماه های اول که برنامه شروع شده بود شنوندگان هدیه هایی میفرستادند که نمیدانستیم با آنها چه کنیم؛ حتی محلی برای نگهداری آنها نداشتیم اما دلم راضی نمیشد این تظاهر صفا و محبت را به کنار افکنم هر چند هدیه اسفندی ساده یا قالیچه یک وجبی بوده باشد؛ اما کمکم این تحفه ها افزون شد … و هر کدام به نحوی موزه ما را رونق دادند و از یادگارهای عزیز موروثی خانوادگیشان چشم پوشیدند… ما همه را در یک جا جمع کردیم و دفتری ترتیب دادیم تا هر هدیه ای را که برسد با نام و نشانی مشخص در آن دفتر ثبت و ضبط شود و محفوظ بماند…»

این موزه پس از انقلاب در سال ۱۳۶۴ش در ساختمان مینا واقع در خیابان آفریقا مورد بهره برداری قرار گرفت و در آبان ۱۳۶۹ش فضای بیشتری به آن اختصاص یافت و بسیاری از دانش آموزان مقاطع مختلف در گروه های ۳ تا۴۰ نفری از این موزه بازدید کردند. در مرداد ۱۳۸۴ش با انتقال واحد فرهنگ مردم به منزل استاد انجوی اشیای موزه سازماندهی شد و فضای ویژهای در آنجا به آن اختصاص یافت. با مرمت و بازگشایی منزل استاد انجوی در سال ۱۳۹۵ش، اشیای ذیقیمت موزه مرمت شد و با افزودن موزه اهدایی عروسک های آئینی و اقوام ایرانی موزه فرهنگ مردم مورد بهره برداری مجدد قرار گرفت. ادامه در بوم ۹-۱۰