گفتکو و بوم

روستاهای هدف گردشگری، محمد علی فیاضی در گفتگو با بوم

گفتگو: مریم اطیابی(ارتباط بیشتر با نویسنده maryamatyabi@gmail.com)

 

با رشد گردشگری طبیعی در ایران و اقامت گردشگران در روستاها، تعدادی از روستاهای کشور با عنوان روستای هدف گردشگری تعیین و معرفی شدند. برای آماده سازی زیرساخت‌های لازم بین نهادهای مختلفی همچون سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، بنیاد مسکن، وزارت راه و شهرسازی، ریاست جمهوری و وزارت کشور (سازمان دهیاری‌ها و شهرداری‌ها) تفاهم نامه پنج گانه‌ای منعقد شده است. سخنان محمدعلی فیاضی مدیرکل اداره طبیعت‌گردی معاونت گردشگری سازمان میراث در خصوص روستاهای هدف گردشگری و تفاهم‌نامه مذکور در پی می‌آید.

معیار انتخاب روستاهای هدف گرشگری در تفاهم‌نامه پنج گانه چیست؟

 حدود ۳۷ هزار و ۴۰۰ روستا در کل کشور داریم. که من با مشورت کارشناسان به این نتیجه رسیدم برای حفظ یک منطقه و ایجاد فضایی برای حفظ آن، باید آن منطقه را دارای شناسنامه کنیم. یکی از مشکلات در روستایی مانند سوباتان این است که روستا دارای هیچ شناسنامه‌ای نیست. یعنی نه روستای هدف است و نه اینکه تابلویی برای آن تعیین شده است. اگر سوباتان، که در حال حاضر درگیر مشکلات زیادی است به عنوان روستای هدف، شناسنامه‌ یا حداقل تابلویی داشت، مسئولین محلی را ملزم می‌کرد یکسری ساز و کار برای روستا مشخص کنند. در حال حاضر می‌بینیم که سوباتان با این حجم بالای گردشگر حتی پوشش تلفن همراه هم ندارد. یا مثلا هیچگونه بهداشت یا جاده مناسب در روستا ندارد.

چه تعداد روستای هدف تعیین کردید؟

از حدود ۳۷ هزار و ۴۰۰ روستا، هزار و ۱۰۰ روستا تعیین شدند که ۴۶۴ روستا قبلا تصویب شده بود و ۶۳۶ روستا هم در این تفاهم‌نامه اضافه شد.

این انتخاب چه نفعی برای مردم محلی دارد؟

شنیدن این اسم از دو جهت مهم است: نخست آن که مردم محلی برایشان مهم است که این روستا یک روستای با اهمیت است و حداقل زمین‌هایشان برای آنها مهم می‌شود و دیگر به شهر نمی‌آیند. درباره مسئولین محلی هم، از این منظر که مسئولین کلان کشور تکلیفی را برای آن‌ها تعیین کردند ملزم می‌شوند تا از ظرفیت‌های این تکلیف بهره‌برداری کنند، پس می‌توان روی آن‌ها حساب کرد و هزینه‌هایی برای روستا توسط این افراد در نظر گرفت.

برای مثال، بیشتر روستا‌ها، مرکزی برای جمع‌آوری زباله ندارند. ولی همین روستا اگر به صورت روستای هدف در نظر گرفته شود یا مردم به سمت آنجا هجوم برده باشند، سریعا جایی را تهیه می‌کنند که زباله‌ها در آنجا جمع‌آوری شود. یا برای مثال، تابلوی روستای هدف که نصب شد مردم و مسئولین محلی تحریک می‌شوند تا حداقل یک مسیر مناسب، حمام یا خانه بهداشت برای روستا تاسیس کنند.

چرا این روستا‌ها انتخاب شدند و روستا‌های واجد شرایط دیگری انتخاب نشدند؟!

باید در مرکز آمار، روستایی که به عنوان هدف گردشگری انتخاب می‌شود، دارای کدِ روستا باشد. بسیاری از روستا‌های ما دارای کد نیستند. در صورتی که دارای کد باشد، دستگاه‌های ایجاد کننده زیر ساخت‌ها ملزم می‌شوند آن روستا را جزء اولویت‌های خود قرار دهند، چون به هرحال هر دستگاهی یکسری وظایفی دارد. مثلا دستگاه ما وظیفه دارد از آثار تاریخی صیانت کند اما این کار را با درجه‌بندی انجام می‌دهیم، یعنی برای این محدوده، یکسری ملاک‌های خاص در نظر می‌گیریم. مثلا باید آثار درجه یک باشند، بین‌المللی باشند و… بر این اساس طبقه‌بندی می‌کنیم و بعد مطابق با این طبقه‌بندی اعتباردهی می‌کنیم. امکان دارد یکسری از آثار در برخی از روستا‌ها وجود داشته باشد که اصلا مورد رسیدگی قرار نگیرند.

چرا؟

چون اعتبارمان به دلیل زیاد بودن آثار اصلا چنین اجازه‌ای برای تخصیص بودجه نمی‌دهد. پس یکی از کارها این بود که از بین ۳۷ هزار روستا تعدادی روستا که دارای کد هستند را انتخاب کنیم. اصل این بود که این را شاخص تعیین کنیم.

ملاک تعیین شاخص چه بود؟‌ چه کسانی برای شما این شاخص‌ها را تعیین کردند؟

ملاک برای انتخاب و تعیین شاخص، اساتیدی مثل آقای دکتر قادری و صاحبنظران این حوزه هستند. ما هم آن را به استان‌ها ابلاغ کردیم و آن‌ها بر اساس این شاخص‌ها به ما روستا‌های هدف را پیشنهاد دادند. بر اساس آن، کارگروه گردشگری استان‌ها، روستایی را تعیین کردند، به امضای ریاست کارگروه که استاندار یا معاون مربوط که مسئول کار بوده و با حکم از استاندار تفویض شده (حتما باید استاندار رئیس کارگروه باشد) رساندند و برای ما ارسال کردند. این لیست هم برای اعضای کارگروه عملیاتی،‌‌ همان دستگاه‌هایی که عمدتا در روستا‌ها تاثیر دارند ارسال شده است. مانند بنیاد مسکن، وزارت راه و شهرسازی، ریاست جمهوری، وزارت کشور (سالن دهیاری‌ها و شهرداری‌ها) و سازمان میراث فرهنگی.

سازمان میراث فرهنگی نمی‌خواست از بالا تصمیم گیری شود. فقط پیشنهاد‌اتی داده می‌شد ولی تصمیم گیری برای لیست‌ها به عهده استان‌ها بود زیرا در ‌‌نهایت استان باید در آن محل آبادانی ایجاد کند. مدیران کل استان، مدیر کل امور روستایی باید رسیدگی کنند و در ‌‌نهایت استاندار باید در آنجا اعتبار بگذارد.

آیا سازمان میراث فرهنگی از نزدیک روستاهای هدف را مورد بازدید قرار داده است؟

بعد از بررسی دستگاه‌ها و اعلام نظر آن‌ها که شامل آیتم‌های مدنظر بود، بهتر این می‌بود که ما از همه روستا‌ها بازدید می‌کردیم ولی به دلیل کمبود اعتبارات در سال ۹۱ امکان این کار وجود نداشت. پس این بررسی به استان واگذار شد و ملاک برای ما امضای استاندار بود.

آیا زمان خاصی برای اجرای این تفاهمنامه تعیین شده است؟

ما تا سال ۹۳ تعیینِ تکلیف کردیم. به دلیل اینکه نمی‌شود کار به این مهمی را در یک سال انجام داد. بعضی از کار‌ها به زمان‌های بیشتری نیاز دارد. امسال هم اعتبارات محدودی داشتیم البته احتمال اینکه در سال‌های آتی وضعیت اعتبارات بهتر شود، وجود دارد.

آیا مدل خاصی هم مدنظر قرار دادید؟!

خیر. وقتی ما از نظرات اساتیدی مثل دکتر قادری و یا خانم دکتر مقیمی، دکتر رجبی و دکتر ضیایی در گروه‌های خود استفاده کردیم مطمئن هستیم این بزرگان مدل‌ها را بررسی کرده و نظرات خود را ابلاغ کرده‌اند. ولی در حوزه توسعه، مدل‌ها برای ما اهمیت دارند. مثلا ما برای استاندارد اقامتگاه بوم گردی، دنبال مدل رفتیم. ولی در ایران هیچ مدلی را پیدا نکردیم. یعنی شما هیچ کار توسعه‌ای در حوزه اقامتگاه بوم گردی پیدا نخواهید کرد. هرکس هم کاری انجام داده، شخصی بوده است.

یکی از وظایف تعیین شده برای سازمان میراث در تفاهم نامه، انتخاب سرمایه‌گذار است. آیا تا کنون سرمایه گذاری مراجعه کرده است!؟

بله، زیاد! در دولت نهم، به دلیل اهمیتی که برای سرمایه گذاری ایجاد شد معاونت سرمایه گذاری گردشگری احداث شد. تمام کسانی که تقاضایی دارند یا می‌خواهند کاری انجام دهند به معاونت سرمایه گذاری معرفی می‌کنیم.

چه تسهیلاتی به سرمایه‌گذار‌ها در حوزه روستا‌های هدف داده شده است؟!

در روستا‌های هدف یکسری اعتباراتی در نظر گرفته‌ایم که بلاعوض و زیرساختی بوده است. حدود شش میلیارد تومان برای ۳۰ روستای اولویت‌دار در حوزه گردشگری هزینه شده است. جدا از اینکه هر سرمایه‌گذاری که در هر کدام از این روستا‌ها قصد احداث اقامتگاه یا رستورانی را داشته و درخواست وام داده باشد، چنانچه رقم‌ زیر یک میلیارد بوده  باشد عمدتا پرداخت کردیم. در خیلی از موارد مثل اکوکمپ کویری متین آباد هم کلا حمایت کردیم و تسهیلات و پیگیری کار با ما بوده است. البته بخش عمده کار هم به عهده استان بوده است.

وظیفه معاونت گردشگری برای سرمایه‌گذاری چیست؟

معاونت گردشگری از زمان بهره برداری به بعد به کار سرمایه گذار ورود پیدا می‌کند. فقط وظیفه هدایت سرمایه‌گذار در اول راه به عهده ماست. سرمایه‌گذار زمانی باید مراجعه کند که از ما درخواست نرخ و پروانه بهره‌برداری داشته باشد یعنی پیشرفت فیزیکی، موافقت اصولی و شروع به کار و تسهیلات همه به عهده معاونت سرمایه‌گذاری سازمان است.

برای برندسازی روستاها برنامه‌ای دارید؟!  روستاهای معروفی مانند اورامان، کندوان و…

در حال حاضر ۳۰ روستای اولویت‌دار را یک به یک قبلا معرفی کردیم. این روستا‌های اولویت دار، دارای بروشور هستند مثلاً ماسوله یک روستای بین‌المللی محسوب می‌شود و خیلی‌ از این روستا‌ها حتی سایت‌های مخصوص دارند. یکی از کار‌های ارزشمندی که انجام شده این است که بسیاری از این روستا‌ها (تعداد ۹۷۰۰ روستا ) دارای دفتر ICT هستند.

کاربرد دفاتر ICT چیست؟

دفاتری هستند که وزارت ارتباطات به آنها مجوز داده و دارای امکاناتی هستند. کارهای پیشخوان دولت، بیمه و خدماتی از این قبیل را هم عهده‌دار هستند. ما با تفاهم نامه‌ای که با وزارت ارتباطات امضا کردیم، تصمیم بر این شد که متصدی‌های این دفاتر در ۹۷۰۰ روستا را به عنوان راهنمای طبیعت گردی آموزش بدهیم و به تعداد خدمات آن‌ها یک خدمت دیگر را هم اضافه بکنیم و آن خدمت، دفتر اطلاع رسانی گردشگری است. تعداد ۱۶۲ روستا از این روستا‌ها، روستای هدف هستند که اولویت ما برای ایجاد دفا‌تر اطلاع رسانی گردشگری هستند.

تفاهم نامه پنچ گانه، قبل از عید به امضا رسید؟! از آن زمان تا کنون چه اقداماتی انجام شده است؟

مبلغ زیادی هزینه شده است! سال ۹۱، حداقل ۳ میلیارد برای طرح هزینه شده که ریز هزینه‌ها در معاونت سرمایه‌گذاری وجود دارد. ما سیاست‌گذاری را انجام داده‌ایم و اگر به تفاهم نامه دقت کنید، عمده کار‌ها به عهده معاونت سرمایه‌گذاری است.

توضیحی درباره روستا‌های هادی با رویکرد گردشگری که ظاهراً به صورت همزمان مسائل گردشگری و هادی را انجام می‌دهد، بفرمایید.

این یکی از بخش‌های تفاهم نامه ماست. قبلا مسکن و شهرسازی یا بنیاد مسکن بر اساس ظرفیت‌های خودش در روستا‌ها فعالیت‌هایی انجام می‌داد. در این تفاهم نامه ذکر شده که حتما مطالعات و فعالیت‌هایی که می‌خواهد انجام شود، باید بر اساس طرح جامع گردشگری صورت پذیرد. غیر از این تفاهم نامه، یک تفاهم نامه دو جانبه هم امضا شد که در حال حاضر هر کاری توسط بنیاد مسکن روستایی می‌خواهد صورت پذیرد حتما بسته‌های ظرفیت گردشگری را هم در نظر بگیرد یعنی با توجه به ظرفیت‌های گردشگری مطالعات خود را انجام می‌دهد.

مصداقی در این زمینه وجود دارد که در حال انجام باشد؟

متاسفانه در این کشور، همه قانون‌های خوب، درست اجرا نمی‌شوند. این مهم نیاز به کسانی دارد که در‌‌ همان استان‌ها به‌‌ همان میزان به حرف‌های ما اعتقاد داشته باشند.

از این نظر روستا یک هدف مشخص برای دولت است که باید دنبال بشود. حال فرق ندارد ۵ دستگاه پیرو باشند یا یک دستگاه. در ‌‌نهایت از این کنش و واکنش باید یک خروجی بگیریم که این خروجی یا اثر منفی خواهد گذاشت بر مردم روستا یا اینکه نتیجه مثبت خواهد داشت؟ اسیب شناسی کنش و واکنش‌ها در روستاهای هدف گردشگری انجام شده است؟

حوزه فرهنگی خیلی تاثیر مثبتی داشته است. به هر حال، توسعه فرهنگی را با خود همراه دارد هر چند که بخشی از آن فرهنگ‌ها مخربند اما به هر حال همیشه اینگونه نیست. ما برای جلوگیری از این تخریب برای مثال بحث‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری را مطرح کردیم. در بحث نرم افزاری مهم‌ترین بحث، بخش آموزش است که باید به شکل مناسب انجام شود. به همین منظور، بسته‌های آموزشی روستای هدف را آماده کردیم. در ابتدای راه نظر بر این بود که دوره‌های تخصصی برگزار شود ولی بعد‌ها متوجه شدیم خیلی از روستا‌ها هنوز آمادگی برای پذیرش دوره‌های تخصصی را ندارند.

از منظر دیگر هم، مشکل جدی برخی از تور‌ها هستند که وارد روستا می‌شوند. به همین خاطر دستورالعمل تور‌های طبیعت گردی داخلی را تصویب کردیم که بخش عمده این دستورالعمل‌ها برای فرهنگ‌سازی بود. برای مثال به تور لیدر اجازه داده شد که اگر فردی در تور در حال انجام حرکتی است که مخالف موازین فرهنگی مردم محلی است، بلافاصله از تور اخراج شود و هیچ حقی هم ندارد. در هر حال این کار‌ها لازم است ولی کافی نیست. یعنی همراه با اتفاق افتادن این کار‌ها، باید نظارت دقیق هم باشد.

با تصویب این بسته‌ها، چه بازخوردی را شاهد بودیم!؟ در برخی نواحی نیروی انتظامی به این مقوله وارد شده است؟

بحث نیروی انتظامی کاملا جدا از این مسائل است. ما باید وظایف خودمان را انجام دهیم. وظیفه‌ای که به گردن ماست این است که بخش‌های زیر ساختی را درست کنیم. که در حال حاضر هم در حال پیگیری مسئله از دستگاه‌های مربوطه هستیم. در سال‌های اخیر مثل ۹۲ اصلا بودجه مناسبی تصویب نشده است. سال ۹۱ هم بودجه محدود بود ولی با‌‌ همان وضعیت محدود باز هم برای روستا‌های تعیین شده اعتبارات لازم را گرفتیم.

بهتر نبود سازمان به جای اینکه ۱۱۰۰ روستا را انتخاب کند و بعد به این مشکلات برخورد کند و مجبور شود آیین نامه را تصویب کند و بعد جامعه محلی را آموزش دهد، یک سیاست کلان طراحی می‌کرد؟

به نظر من ۱۱۰۰ روستا کم هم هست، به دلیل اینکه در حال حاضر رویکرد مردم برای گردش در روستا مثبت و رو به افزایش است. ما مشغول فرهنگ‌سازی و  برنامه‌ریزی هستیم که کسانی که به روستا می‌روند موضوع را رعایت کنند. از ۳۷هزار روستایی که وجود دارد، هر روستا برای فردی که در آن زندگی می‌کند اهمیت دارد و یکی هدف محسوب می‌شود! برای ما هدف این است که تعطیلات خود را در بهترین جا بگذرانیم، ولی کسی که ساکن آن روستا است تفکر ما را ندارد. روستا برایش هدف محسوب می‌شود. دلیلش هم این موضوع است که اجدادش در آنجا حضور داشته‌اند.

ما در امر توسعه خیلی عقب هستیم. توسعه به موازات رشد گردشگری پیش نمی‌رود. ۱۰ یا ۱۵ سال پیش، تعداد افرادی که نوروز سفر می‌رفتند کمتر از ۱۰ میلیون نفر بود. ولی اکنون بالغ بر ۵۰ میلیون نفر سفر می‌روند. مسیر‌های طولانی و یا کوتاه فرقی ندارد. حتی افرادی هم که در تهران هستند، نهایتا تا آبشار واشی می‌روند. یا مثلا تا دماوند. این سفر به جزئی از سبد زندگی خانوار تبدیل شده است. یعنی نمی‌توانند این سفر را حذف کنند. در گذشته، فقط ایام تعطیلات بلند مدت جاده شمال ترافیک داشت اما در حال حاضر هر هفته جاده ترافیک سنگینی را شاهد است.

برای این تفاهم نامه امضا شده برنامه ریزی بلند مدت داشتید یا کوتاه مدت!؟ و موضوع دیگر اینکه این چند ارگان بعد از امضای تفاهم نامه، جلسه داشته‌اند؟!

یکسری کار‌ها و تکالیفی که برای ما در حوزه طبیعت گردی تعیین شده، تعریف کردیم و یکسری از کار‌ها هم در سال ۹۲ در حال انجام است. امکان دارد برخی از کار‌ها به دلیل کمبود اعتبار به کندی صورت بگیرد ولی ما اجازه نمی‌دهیم متوقف شود. برای تفاهم‌نامه حداقل سی جلسه برگزار کردیم و ملزم کردیم که موضوع پیگیری شود و اعتبارات را تامین کنند. در حال حاضر یکی از فشار‌ها ما روی معاونت سرمایه گذاری خودمان است.

به چند درصد از موارد تعیین شده که می‌خواستید در مدت زمان لازم رسیدید و چه مشکلاتی در سر راه شما قرار داشته است؟

مشکل عمده، بودجه است. اواخر ۹۱، زمانی که ما این تفاهم نامه را امضا کردیم، بودجه در اختیار بود ولی در سال ۹۲ اصلا بودجه مناسبی در نظر گرفته نشده است! مجلس به دولت تنخواه می‌دهد که فقط اضافه حقوق و حقوق‌ها را پرداخت کند! با این حال بازهم کارهای زیادی انجام دادیم! مثلا برگزاری مراسم خانه طبیعت‌گردی در سعدآباد حداقل ۵۰ میلیون هزینه برمی‌داشت، ولی ما برای این مراسم هزینه‌ای نکردیم.  مراسم کودکان سرطانی که یک کار واقعا قشنگ و بجایی در حوزه طبیعت گردی است.

تشکیل شورا‌های روستایی چه تأثیری در پیشبرد تفاهم نامه دارد؟

خیلی به بهبود اوضاع کمک کرد. یکی از کارهایی که ما در این تفاهم نامه انجام دادیم این بود که ملزم کردیم دهیاری ایجاد شود. بسیاری از روستا‌های دچار مشکل به دلیل عدم وجود متولی  دچار مشکل هستند. متولی تلاش می‌کند افرادی که قبلا در این روستا زندگی می‌کردند و به این روستا علاقه دارند را جمع کند و یا با استانداری در ارتباط است که برای روستا اعتبار بگیرد. و دهیار‌ها واقعا این کار را انجام می‌دهند.

در این تفاهم نامه تاکیدی بر حفظ ساختار بومی و معماری آن وجود دارد؟

ما در این تفاهم نامه بخشدار را ملزم به انجام کاری نکرده‌ایم. این تفاهم نامه فقط برای زیر ساخت است. برای مثال به بنیاد مسکن ابلاغ کرده‌ایم که اگر شما طرحی به نام طرح هادی در برنامه دارید برای روستا‌ها، باید طرحتان برای روستای مورد نظر را بر اساس گردشگری تغییر دهید.

در تفاهم نامه برای بنیاد مسکن قیده شده است: جلوگیری از تغییر ساختار بومی روستا، مقاوم سازی، حفظ سیمای روستا، استفاده از مصالح بومی  با همکاری وزارت کشور. یعنی اگر بنیاد مسکن قصد انجام کاری در روستایی را دارد، باید این موارد را رعایت کند. ولی این کار نگاه بخش محلی را طلب می‌کند. باید شورا بخشدار را انتخاب کند و کسی باشد که توانایی تفهیم این موضوع را داشته باشد که این روستا از این نظر اهمیت دارد.

در بسته آموزشی چه مواردی گنجانده شده است؟

آشنایی با مبانی گردشگری، اثرات مثبت و منفی گردشگری روستایی، کد‌های طبیعی رفتاری گردشگری، آشنایی با تشکیل نهاد‌های محلی گردشگری، آشنایی با گردشگر و میزبان و آشنایی با اصول طرح‌های محیطی مناسب با طبیعت. به زبان ساده به روستایی‌ها گفته می‌شود که برای ساخت و ساز از همین سنگ‌های کوهستان استفاده کنید.

سخن پایانی:

به شخصه به آموزش واقعا اعتقاد دارم. هیچ چیز به اندازه آموزش به جلو رفتن ما کمک نمی‌کند. به نظر بنده اگر نصف اعتبارات را به بخش آموزش و فرهنگ‌سازی اختصاص دهیم، ضرر نکرده‌ایم. برای فصلنامه ببوم و عوامل آن هم آرزوی توفیق دارم.