دریچه و بوم

آشنایی با بنیاد ایران شناسی

کلیات

بنیاد مؤسسه‌ای علمی و پژوهشی و دارای شخصیت حقوقی با تابعیت ایرانی و وابسته به نهاد ریاست جمهوری است. کلیه فعالیت‌های بنیاد در چهارچوب ضوابط و مقررات عمومی جمهوری ایران و قوانین و مقررات پژوهشی مصوب وزارت فرهنگ و آموزش عالی انجام می‌پذیرد و مدت آن پس از طی تشریفات قانونی مربوط نامحدود است.

منظور از ایران‌شناسی به عنوان قلمرو اصلی و اساسی فعالیت‌ها، مطالعات و تحقیقات بنیاد، کلیه مباحث و مسائل مربوط به جلوه‌های گوناگون فرهنگ و تمدن ایرانی در معنای وسیع کلمه است و از آنجا که درباره تاریخ، زبان، تمدن، فرهنگ و گزارش آنها در هنر و معماری و صنعت و شیوه زندگانی فردی و اجتماعی و چگونگی تفکر و اخلاق و آداب و رسوم و کیش‌های ایران باستان در دو سده گذشته تحقیقات نسبتاً مفصلی توسط دانشمندان انجام گرفته است. بنیاد ایران‌شناسی برای شناختن و شناساندن این جلوه‌ها در تمدن و فرهنگ ایران اسلامی و تاریخ آن کوشش بیشتر و به سامان‌تر و گسترده‌تری به کار خواهد برد.

اهداف بنیاد

۱-  ایجاد محیط مناسب برای مطالعه و بهره‌گیری فرهیختگان، دانش‌پژوهان و دانشجویان علاقه‌مند به مباحث ایران‌شناسی

۲- سازماندهی و هماهنگ کردن پژوهش‌های علمی در زمینه ایران‌شناسی به منظور بهره‌گیری از آنها در بنیاد و بکارگیری روش‌های مناسب و نو در این زمینه و یافتن شیوه‌های نو در پژوهش‌های بین رشته‌ای و پیشنهاد آنها به مؤسسه‌های علاقه‌مند به مطالعه ایران‌شناسی در ایران و دیگر نقاط جهان.

۳- بالا بردن سطح آگاهی گروه‌های اجتماعی و فرهنگی مردم ایران از پیشینه تاریخی، تمدن و فرهنگ ایران و تقویت حس میهن دوستی و آرمان خواهی آنها و تحکیم ارکان هویت ملی و مقاومت در برابر جلوه‌های گوناگون پنهان و آشکار هجوم فرهنگی بیگانه.

وظایف بنیاد

۱- تعیین  مفهوم و قلمرو مطالعات و تحقیقات ایران‌شناسی و تجدید‌ نظر درباره آنها، هرچند سال یکبار، با توجه به دستاوردهای جدید علمی و فنی.

۲-تعیین اولویت‌های تحقیق در بنیاد و تهیه فهرستی از عناوین مهم پژوهشی که ممکن است موضوع   رسانه‌های کارشناسی ارشد و دکتری قرار گیرد.

۳-نقد و بررسی تحقیقات و آثار منتشر شده دز زمینه ایران‌شناسی و نیز اسلام‌شناسی، به ویژه بخش مربوط به ایران و حوزه ایران بزرگ سنجش عملکرد و ارزیابی نتایج تحقیقات پایان یافته و دستاورد همایش‌های مهّم ملی و بین‌المللی ایران‌شناسی و چگونگی بهره‌گیری از آنها.

۴-تمهید مقدمات و تدارکات وسایل و امکانات و تدوین برنامه‌های لازم پژوهشی در سطوح مختلف به منظور اجرای اهداف بنیاد.

۵-فراهم آوردن کارمایه فراگیر و در بر گیرنده اطلاعات لازم برای اجرای تحقیقات علمی در زمینه‌های  ایران‌شناسی، از طریق گردآوری مراجع و منابع معتبری از که از دیرباز تاکنون درباره نمودهای گوناگون فرهنگ و تمدن ایران بزرگ، در سراسر جهان به صورت کتاب، رساله و مقاله به زبان‌های مختلف نگاشته شده است. تهیه و گردآوری آثار هنری اعم از نقاشی، صنایع‌دستی، کتاب‌های خطی و مرقعات و مهرهای تاریخی و دیگر اسناد و نظایر این‌ها.

۶-کمک به اجرای پژوهش‌های ایران‌شناسی و تهیه طرح تحقیق درباره مسائل مربوط به تمدن ایرانی-اسلامی و نشر آن برای استفاده پژوهشگران و مؤسسات علمی داخل و خارج.

۷-ایجاد شبکه اطلاع رسانی و تهیه نوارهای صوتی و تصویری و صفحه‌های فشرده در زمینه ایران‌شناسی.

۸-برنامه‌ریزی در جهت ارتقاء کیفی و کمی مطالعات و تحقیقات ایران‌شناسی و برگزاری همایش‌های همراه به جلسه‌های پرسش و پاسخ و نیز جلسه‌های سخنرانی ماهانه یا فصلی توسط دانشمندان و پژوهشگران ایرانی و غیر ایرانی.

۹-تهیه فهرست، مشخصات و کارنامه دانشگاه‌ها و مراکز علمی و فرهنگی و کتابخانه‌های داخل و خارج که به نحوی از انحاء در زمینه ایران‌شناسی فعالیت دارند و برقراری ارتباط همکاری گسترده به آنها به ویژه با فرهنگستان‌های جمهوری اسلامی ایران، نیز تهیه گنجینه‌ای از اطلاعات مربوط به دانشمندان ایران‌شناس و اسلام‌شناس ایرانی و غیر ایرانی (نام و نشان،‌ فهرست تحقیقات، کتاب‌ها و مقاله‌ها و … ) به منظور استفاده متقابل از تجربه‌های علمی آنها در زمینه‌‌ ایران‌شناسی و هماهنگ کردن فعالیت‌ها و مبادله اطلاعات.

۱۰-انجام امور انتشاراتی از قبیل تحقیق تألیف، ترجمه و چاپ کتاب، مجله و کتاب‌شناسی موضوعی و فهرستگان و نظایر این‌ها در زمینه ایران‌شناسی و دستاوردهای فرهنگی ایران بزرگ و برنامه‌ریزی برای تهیه فیلم‌های متند درباره جنبه‌های صنعتگرانه و هنرمندانه، فرهنگی و تمدنی آثار تاریخی، هنری و معماری ایران.

۱۱-انتشار فصلنامه تخصصی ایران‌شناسی، نیز تدوین گزارش سالانه یا دو سالانه ملی و بین‌المللی پژوهش‌های ایران‌شناسی.

ارکان بنیاد

۱-ریاست عالیه بنیاد با رییس جمهوری اسلامی ایران است.

۲-هیأت امنا که اعضای آن عبارتند از:

  • رییس جمهوری اسلامی ایران (ریاست عالیه) و یا رییس هیأت امنا به عنوان نماینده ایشان.
  • وزیر فرهنگ و آموزش عالی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزیر امور خارجه و رییس سازمان برنامه و بودجه یا نمایندگان ایشان و نیز رییس فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
  • هیأت امنا عالی‌ترین مرجع بنیاد در امر سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری است و کلیه اختیارات قانونی را در حدود اهداف و وظایف بنیاد و اداره امور آن داراست.
  • رییس جمهور یک تن از اعضاء هیأت امنا را برای مدت چهار سال به ریاست هیأت امنا منصوب می‌نماید.
  • چهار تا شش نفر از شخصیت‌های علمی، فرهنگی یا اجتماعی محلی و کشوری که نقش مؤثری در توسعه و پیشرفت بنیاد داشته باشند و با حکم ریاست عالیه بنیاد برای چهار سال منصوب می‌شوند و انتخاب مجدد آنها بلامانع است. رییس بنیاد بالاترین مقام اداری و اجرایی بنیاد است.

بنای ایران‌شناسی

این ساختمان بر روی زمین ناهموار در یک زون شهری با دسترسی‌های مناسب به بزرگراه‌های همت، کردستان، حکیم و چمران موقعیتی استراتژیک بلحاظ سفرهای شهری دارد و دارای سه ورودی اصلی و ماشین روست.

بنای اصلی در زیرزمینی به شکل مستطیل و دارای ۴ تا ۶ طبقه در زیربنای ۱۹۷۶۳ مترمربع می‌باشد و شامل فضاهای پارکینگ، رستوران، سالن اجتماعات نمایشگاه، تالار، موزه فرش، بخش تحصیلات تکمیلی، اداری مالی، نمازخانه و انباری‌های لازم همراه با کتابخانه و مخزن اسناد و مدارک، تالارهای مطالعه، نقاشی قهوه خانه‌ای، مردم‌شناسی و فرهنگ و طبیعت می‌باشد. از جمله موارد خاص موجود در فضاها لابی فاخر و مجموعه خلیج فارس می‌باشد.

در معماری این بنا سعی شده تا از ارزش‌های هویتی ایرانی دوره‌های گذشته از جمله:  توجه به حیاط و باغ همراه با حوض‌ها، فضای سبز مطبوع جهت تلطیف هوا و فضای مجموعه

استفاده از نمای آجر، بهره‌گیری از توانمندی استادکاران دوره سلجوقی و پیش از ان

استفاده از تزئیات چوبی و شیشه‌ای با استفاده از الگوهای گره سازی و شیشه‌های رنگین ایرانی

استفاده از تزئینات گچ‌بری و کاشیکاری

استفاده از کتیبه‌های کاشی‌کاری شده با استفاده از اشعار بزرگان ادب با خط اساتید به نام هنر خطاطی

استفاده از مقرنس‌های ساده و تزئینات فلزی

و بسیاری دیگر از ارزش‌های علمی و هندسی معماری ایرانی اسلامی در ایجاد فضایی در خور فرهنگ و تمدن ایران ساخته شده است و با توجه به اهمیت موضوع و سایت استقرار بنا در آن ضوابط ویژه عرصه و عیان و حریم ساخت و ساز نیز برای ماندگاری این بنای با ارزش پیش بینی شده است.

بهره‌برداری از حوزه‌های عملکردی بنیاد ایران‌شناسی

مجموعه تالارهای ایران خیال انگیز با موضوع‌های طبیعت، فرهنگ، مردم و خلیج فارس سعی در ارائه اطلاعات و ارزش‌های دیرینه ایران دارند که به ترتیب فهرست وار به قرار ذیل می‌باشد:

بخش طبیعت

در بخش طبیعت، طبیعت دیرینه ایران کنونی، آب و هوا سنگ‌ها، کوه ها، آب‌ها، جانوران و گیاهان ایران معرفی شده است.

ایران خیال انگیز در کنار تصاویر متعدد، دارای قسمت های زیر است:

۱-طبیعت دیرینه و و کنونی ایران

۲-کوه‌های ایران

۳-آب‌های ایران

۴-جانوران ایران (پستانداران، پرندگان، خزندگان و دوزیستان)

۵-گیاهان ایران (زراعی، مرتعی و … )

۶-چهار فصل ایران

۷-کویرها و بیابا‌های ایران

۸-دریاچه خزر و دریاچه ارومیه

۹-میوه‌های ایران

۱۰-خلیج فارس

۱۱-جانوران در حال انقراض ایران

۱۲-گربه‌سانان ایرانی در حال انقراض

۱۳-پرندگان در حال انقراض ایران

۱۴-دماوند

۱۵-نگاهی به طبیعت ایران

بخش مردم

در این بخش جلوه‌هایی از زندگی مردم ایران زمین در گذشته و حال با کمک کتاب، فیلم، عکس، صفحه‌های اطلاعاتی و سایر ابزارهای کمک آموزشی نشان داده شده است.

در بخش مردم دستاوردهای انسانی نمونه‌هایی از آداب و رسوم مردم، تصاویری از چهره‌ها، شیوه زندگی، ابزارها و وسایل معیشتی و لباس‌های محلی مردم ایران معرفی شده است.

قسمت‌های مختلف ارائه شده در این بخش به شرح زیر است:

نمونه‌هایی از سفره‌های مشترک ایرانی (سفره هفت‌سین، سفره عقد، سفره نذری حضرت ابوالفضل(ع)، سفره شب یلدا و … )

نمونه‌هایی از لباس‌های محلی مردم ایران (لباس زن قشقایی، لباس زن آذری، لباس مرد ترکمن، لباس زن بندری، لباس مرد بختیاری، لباس زن مازندرانی، لباس زن تهرانی، لباس مرد بلوچ و…)

نمونه‌هایی از روش‌های زندگی ایرانی (کرسی خانه و …)

تصاویری از چهره‌های مردم حضور آنها در عرصه مشاغل، و مراسم آئینی و مذهبی، محیط‌های آموزشی،  جشن‌ها، مسابقات محلی و…

شیوه پخت غذای ایرانی (پخت نان و …)

نمونه‌هایی از ابزارهای کشاورزی و باغبانی و گذران زندگی و …

بخش فرهنگ

در این بخش جلوه‌هایی از فرهنگ مردم ایران با کمک کتاب، فیلم، عکس صفحه‌های اطلاعاتی و سایر ابزارهای کمک آموزشی نشان داده شده است.

معماری، صنایع دستی، هنر، تاریخ، مشاهیر ایران و … در این بخش معرفی شده‌اند.

قسمت‌های مختلف ارائه شده در این بخش به شرح ذیل است:

تصاویری از اشیاء موزه‌ای و تاریخی

تصاویری از صنایع دستی ایران، تاریخچه و نمونه‌هایی از فرش، گبه و گلیم در ایران

تصاویری از مشاهیر و ایران‌شناسان شرکت کننده در نخستین همایش ملی ایران‌شناسی به همراه یادداشت از آنها

تصاویر از معماری ایران با تاکید بر دوره‌های تاریخی

خط و خط نوشته‌هایی از خوشنویسان معاصر

تصاویری از تزئینات به کار رفته در بناهای ایرانی و نمونه‌هایی از آنها

نمونه‌هایی از شیوه‌های نقاشی در ایران

بخش خلیج فارس

در حدفاصل تالارهای طبیعت و فرهنگ ایران خیال انگیز، مجموعه‌ای از تصاویر نقشه‌های تاریخی خلیج فارس نصب شده است که مربوط به همایشی است که بنیاد ایران‌شناسی در سال‌های نزدیک برگزار کرده است.

البته این آثار تنها تصاویری از نقشه‌های تاریخی هستند و خود ماهیت تاریخی ندارند.

این نقشه‌های به سه دسته تقسیم می‌شوند:

الف: نقشه‌های تاریخی مربوطه به قبل از میلاد

ب: نقشه‌های تاریخی مربوط به دوره اسلامی

ج: نقشه‌های تاریخی اروپایی

 الف: اولین نقشه‌های دریانوردی جهان ارنست بخارتوس دوره تاریخی ۱۵۰۰ تا ۵۰۰ قبل از میلاد این نقشه در سال ۱۸۴۳ توسط آلبرت فوربیکر تفسیر و بازسازی گردیده است و همچنین چندین نقشه دیگر از استرابون، بطلمیوس و غیره.

 ب: نقشه‌های دوره اسلامی نقشه جهان مامون (صورة المامونیه) تهیه شده زیر نظر ریاضیدان مشهور ابوموسی خوارزمی (۱۶۹-۲۳۳ ه.ق/۸۷۰-۸۴۷ میلادی) تاریخ نقشه حدود قرن دوم هجری قمری و      نقشه‌های دیگر اسلامی مانند نقشه دریایی فارس ابواسحق‌ابراهیم‌الفارسی استخری و نقشه عراق از ابوالقاسم احمد النصیبی مشهور به ابن‌حوقل و غیره.

 ج: نقشه‌های دوره اروپایی که از قرن ۱۵ میلادی به بعد تهیه شده است.

در یک بررسی کلی در تمامی نقشه‌های چاپ شده طی نیمه اول قرن بیستم می‌توان دریافت که همه طراحان و نقشه برداران از ملیت‌های مختلف با گرایش‌های قومی گوناگون نام خلیج فارس را متفق‌القول به کار برده‌اند.

نمایشگاه نقاشی قهوه‌خانه‌ای نیز با در اختیار داشتن مجموعه‌ای از زیباترین، نفیس‌ترین آثار نقاشان با مضامین مذهبی و اسطوره‌ای و با تکنیک قهوه خانه ای به معرفی بخشی از هنر ایرانی و با هویتی است که در راستای احیای فرهنگ تاریخ روایی ما که در قهوه‌خانه‌ها اتفاق می‌افتاد دارد.

تالار محتشم نیز جهت برگزاری مراسم و همایش‌های ویژه طراحی و بهره‌برداری می‌شود.

کتابخانه

کتابخانه بنیاد طبق وظایف تعریف شده در اساسنامه یک کتابخانه تخصصی است که به گردآوری و پردازش کتاب‌ها، اسناد و مدارک و رسانه‌های معتبر درباره ایران و ایران‌شناسان از دیرباز تاکنون و از سراسر جهان میپردازد و آن‌ها را به فرهیختگان، دانش‌پژوهان و دانشجویان علاقه‌مند به مباحث ایران‌شناسی عرضه می‌دارد.

بخش‌های عمده این کتابخانه عبارتند از:

بخش منابع کتابی‌ (کتاب، چاپ سنگی، پایان‌نامه، طرح‌ها، گزارش‌ها و جزوات)

آرشیو اسناد و مدارک غیرکتابی (نقشه ، پوستر، کارت پستال و بروشور و سند)

آرشیو مواد دیداری و شنیداری

بخش نشریات

تالار مطالعه

پژوهش

بخش پژوهشی بنیاد با حضور علاقه‌مندان و فرهیختگان بصورت گروه‌های پژوهشی در جهت شناخت علمی و همه جانبه ایران از نظر فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، تاریخی و جغرافیایی به کار ترجمه، تحقیق و تألیف هستند و به گروه‌بندی خاصی بشکل زیر دسته‌بندی می‌شود:

گروه پژوهشی مطالعات خلیج فارس

گروه پژوهشی اماکن مذهبی ایران

گروه پژوهشی مطالعات بازارهای ایران

گروه پژوهشی بررسی سازمان‌های اداری و تقسیمات کشوری ایران

گروه پژوهشی شهرهای ایران شهر

گروه پژوهشی ترجمه متون تاریخی و جغرافیایی

گروه پژوهشی نقشه‌های تاریخی ایران

اداری مالی

امور توسعه فناوری ارتباطات و اطلاعات امور اداری و پشتیبانی و ابنیه و امور مالی از جمله وظایف این حوزه می‌باشد که به دو بخش ذیل دارای برنامه و اهداف خاص خود می‌باشد:

امور اداری و دبیرخانه، ابنیه و پشتیبانی که برنامه و اهداف آن شامل:

استفاده از حداقل نیروی انسانی مورد نیاز پس از احراز ضرورت

استفاده از اعضاء هیات علمی و کارشناسان خبره کشور

ایجاد محیط آرام، صمیمی، فعال و بانشاط برای فعالیت‌های اموزشی و دانشجویان مستعد

تنظیم به موقع توافق نامه‌ها و قراردادها و پرداخت حق‌الزحمه در مقابل ارائه کار

ارتقاء سطح دانش و آگاهی کارمنان و پژوهشگران

برگزاری جلسات و همایش‌ها و چاپ و انتشار کتاب‌ها و مقالات و غیره

تجهیز به موقع واحدهای بنیاد با مناسب‌ترین امکانات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری و غیره

تجهیز و پشتیبانی ۱۲ شعبه ایران‌شناسی در مراکز استان‌ها و غیره

تأمین محل مناسب برای فعالیت‌های پژوهشی علمی و اطلاع رسانی و تحصیلات تکمیلی و آموزشی

نگهداری مستمر از ساختمان بنیاد

امور مالی که برنامه ها و اهداف آن شامل:

استفاده از حداقل اعتبارات دولتی و غیره با رعایت قوانین و مقررات مالی

اجام هزینه‌های مورد نیاز، متناسب با اعتبارات و مطابق برنامه‌های مصوب هیات امناء بنیاد

تسریع در پرداخت قراردادها و تعهدات مالی

تنظیم بودجه، مبادله و موافقت‌نامه پس از ابلاغ تصویب نامه

دریافت تخصیص بودجه

درخواست و دریافت وجه

تأمین اعتبار به جهت پرداخت

انجام هزینه

گزارشات نهایی مالی به جهت ارائه به سازمان بازرسی کل کشور، دیوان محاسبات و حسابرسی معتمد بورس اوراق بهادار و وزارت امور اقتصادی و دارائی

تحصیلات تکمیلی

هدف از تأسیس دوره کارشناسی ارشد ایران‌شناسی، آموزش و تربیت پژوهشگرانی است که قادر باشند تمام یا بخشی از فعالیت‌ها، مطالعات و تحقیقات ایران‌شناسی را در قلمرو اصلی و اساسی مباحث و مسائل مربوط به جلوه‌های گوناگون فرهنگ و تمدن ایرانی در معنای وسیع آن و با توجه به تعامل مباحث گوناگون و بهره‌گیری از روش مطالعات و تحقیقات بین رشته‌ای بر عهده  بگیرند. در این دوره تاریخ، زبان وادب، تمدن و فرهنگ ایرانی و اسلامی ایران و تأثیر آن‌ها در هنر، معماری، صنعت، سیاست، مدیریت و اقتصاد، شیوه زندگانی فردی و اجتماعی و چگونگی تفکر، اخلاق، آداب و رسوم و کیش، دین و مذهب ایران مورد بررسی، تحقیق و تدریس قرار می‌گیرد.

 یکی از اهداف مطالعات نوین ایران‌شناسی و به تبع آن راه‌اندازی دوره‌های تحصیلات تکمیلی در این رشته، کسب‌‌آگاهی جامع از پژوهش‌های انجام یافته از دیرباز تاکنون در قلمرو ایران‌شناسی در کشورهای مختلف جهان است. ایران‌شناسان خارجی در راه پژوهش‌های خود در مطالعه ایران از جهات گوناگون با مشکلات و کمبودهایی رو‌به‌رو بوده‌اند.

از جمله این مشکلات آشنا نبودن آنها با زبان و ظرایف فرهنگی مردم ایران و همچنین عدم دسترسی آنها به منابع متعدد را می‌توان نام برد. واضح است که هر نوع کمبود در راه انجام پژوهش در دستاوردها و       نتیجه گیری‌های آنان بازتاب داشته است. از این رو لازم است با بررسی همه جانبه و طبقه‌بندی یافته‌های پژوهشگران جهان در حوزه‌های مرتبط با ایران‌شناسی و آشنایی با مکاتب مختلف این رشته در نقاط مختلف جهان به نقد علمی این مکاتب بر پایه‌های استوار مطالعات نوین پرداخت شود.

با توجه به آنچه اشاره شد بنای ساختمان مرکزی بنیاد ایران‌شناسی یه عمارت مأنوس، مألوف و با ویژگی‌های خاص ایرانی است که هر فرهیخته ایران پژوه را به خود جلب می‌کند و در حال حاضر می‌توان آن را بعنوان مأمن پژوهشگرانی که در تمامی حوزه‌های مطالعات فرهنگی فعال هستند به حساب آورد به عبارتی دیگر این بنا خانه تمام کسانی است که به ایران عشق می‌ورزند… اطلاعات بیشتر در بوم ۳